Jeśli dziecko wymawia głoski w dziwny sposób, rodzic naturalnie się martwi. Ale zanim zaczniesz panikować, powinieneś wiedzieć, że większość wad wymowy jest całkowicie normalna w określonych ramach wiekowych i można je łatwo naprawić. Oto praktyczny poradnik dotyczący wad wymowy u dzieci, norm wiekowych i ćwiczeń domowych.
Co to jest wada wymowy?
Wada wymowy to nieprawidłowa realizacja dźwięków mowy (fonemów), która odbiega od normy językowej i utrudnia komunikację. Dziecko może zniekształcać, pomijać lub zastępować głoski łatwiejszymi. Na przykład zamiast „rower” dziecko mówi „jowej”, zamiast „słoń” mówi „łoń”, albo zamiast „sok” mówi „szok”. To normalne w pewnym wieku, ale jeśli utrzymuje się zbyt długo, to znak do działania.
Normy wiekowe – kiedy które głoski powinny się pojawić
To jest najważniejsze, co powinien wiedzieć każdy rodzic. Głoski pojawiają się w określonej kolejności i w określonym wieku.
Do 2 lat dziecko powinno wymawiać samogłoski i miękkie spółgłoski (mama, papa, tata, baba).
W 3–4 roku życia dziecko powinno wymawiać: p, b, m, f, w, t, d, n, l, k, g, h. Głoski syczące (s, z, c) mogą być wymawiane, ale mogą być też błędne. Głoska „r” jeszcze się nie pojawia.
W wieku 5–6 lat dziecko powinno wymawiać głoski syczące i ciszące (s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż) oraz głoskę „r”. To ostatnia głoska, która się pojawia.
W wieku 7 lat dziecko powinno wymawiać wszystkie głoski prawidłowo. Do tego czasu powinna być już opanowana technika mówienia.
Najczęstsze wady wymowy
Sigmacyzm (seplenienie) to niewłaściwa wymowa głosek syczących (s, z, c) i ciszących (ś, ź, ć). Dziecko może wymawiać międzyzębowo (język między zęby), bocznie (powietrze ucieka bokiem) lub nosowo. To bardzo częsta wada wymowy, szczególnie u przedszkolaków. Jeśli dziecko w wieku 4–5 lat sepleni, to jest normalne. Jeśli robi to w wieku 7–8 lat, warto zgłosić się do logopedy.
Rotacyzm (reranie) to nieprawidłowa wymowa głoski „r”. Dziecko może wymawiać ją jako „j” (jowej zamiast rower), jako „l” (lowel) lub gardłowo (jak francuskie „r”). Głoska „r” powinna pojawić się około 5–6 roku życia. Jeśli dziecko w wieku 7–8 lat wymawia „r” nieprawidłowo, powinno się zgłosić do logopedy, aby uniknąć utrwalenia się złego wzoru.
Lambdacyzm (lelanie) to nieprawidłowa wymowa głoski „l”. Dziecko może mówić zamiast „l” głoskę „j” (jak zamiast „lama” mówi „jama”). Głoska „l” powinna być opanowana około 3–4 lat, ale mogą być problemy. Jeśli dziecko w 5–6 lat wciąż leluje, warto skonsultować się z logopedą.
Kappacyzm: Wada głoski „k”.
Gammacyzm: Wada głoski „g”.
Betacyzm: Wada głoski „b”.
Mowa bezdźwięczna: Wymowa głosek dźwięcznych (np. b, d, g, z) jako ich bezdźwięcznych odpowiedników (p, t, k, s).
Rynolalia (nosowanie): Nieprawidłowy rezonans nosowy.
Przyczyny wad wymowy
Większość wad wymowy to po prostu niedorozwój – dziecko nie ma jeszcze wystarczającej kontroli mięśniowej, aby wymawiać trudne głoski. Ale czasami istnieją rzeczywiste przyczyny biologiczne.
Krótkie wędzidełko podjęzykowe to więzadło pod językiem. Jeśli jest zbyt krótkie, może ograniczać ruchy języka i uniemożliwiać prawidłową wymowę wielu głosek, szczególnie „r”, „s” i „l”. Logopeda może to szybko sprawdzić.
Nieprawidłowa budowa narządów – to zbyt duży język, zbyt gruby język lub podniebienie gotyckie (zbyt mocno wysklepione). To rzadkie, ale warto to sprawdzić.
Problemy ze słuchem – jeśli dziecko ma niedosłuch, może mieć trudności z prawidłową wymową. W Polsce każdy noworodek ma badany słuch, ale nie znaczy to, że dziecko w późniejszym wieku nie nabędzie niedosłuchu. Częste infekcje ucha mogą powodować ubytki słuchu. W przypadku podejrzeń warto udać się do laryngologa i zbadać słuch.
Oddychanie przez usta – dzieci, które oddychają przez usta zamiast przez nos (najczęściej z powodu zaburzonych dróg nosowych), mogą mieć problemy z wymową.
Naśladownictwo – jeśli rodzina mówi nieprawidłowo, dziecko naśladuje.
Ćwiczenia logopedyczne w domu
Możesz wspierać rozwój wymowy dziecka w domu za pomocą prostych zabaw. Nie musisz być logopedą.
Zabawy z lustrem – usiądź z dzieckiem przed lustrem i wykonuj śmieszne miny. Kląskaj językiem, cmokaj, wysuwaj usta w „ryjek”, ćwiczcie uśmiechy i smutne minki. Dziecko obserwuje Twoje ruchy i automatycznie je naśladuje, widząc przy tym siebie w lustrze. W takich zabawach chodzi o ćwiczenie mięśni.
Dmuchanie – pozwól dziecku dmuchać na świeczkę, na piórko lub na piłeczkę pingpongową. To wzmacnia mięśnie wokół ust niezbędne do wymowy.
Zabawa w zwierzęta – naśladuj dźwięki zwierząt: „mrrr” jak kot, „brrr” jak zimno, „ihaaa” jak konik. Dziecko lubi takie zabawy i jednocześnie ćwiczy wymowę.
Masaż języka – jeśli dziecko pozwala, delikatnie masuj jego język łyżeczką. To poprawia czucie i kontrolę mięśni.
Lizanie miodu – posmaruj dziecku palec miodem, żeby go oblizał. To ćwiczy ruchy języka, szczególnie jego czubka.
Zabawy w gotowanie – podczas jedzenia możesz czytać nazwy potraw i poprawiać wymowę dziecka w naturalny, życzliwy sposób.
Kiedy zgłosić się do logopedy?
Jeśli w 3. roku życia dziecko mówi bardzo mało i nie wymawia podstawowych spółgłosek, warto się zgłosić. Jeśli w wieku 4–5 lat dziecko nie wymawia prawidłowo żadnych głosek, to także powinno być ocenione. Jeśli w wieku 7 lat dziecko wciąż wymawia „r” lub „s” w sposób wyraźnie nieprawidłowy, konsultacja logopedyczna jest konieczna.
Ważne jest także, czy dziecko ma świadomość, że coś robi źle. Jeśli dziecko słyszy prawidłową wymowę innych, powinno być w stanie to skorygować.
Większość wad wymowy to normalna część rozwoju mowy. Dzieci nie wymawiają prawidłowo wszystkich głosek od razu – to wymaga czasu, praktyki i rozwoju mózgu. Obserwuj, gdzie jest dziecko na tle norm wiekowych. Jeśli jest za nimi w tyle, nie panikuj – najpierw spróbuj ćwiczeń domowych. Jeśli problem utrzymuje się lub pogarsza, zawsze możesz skonsultować się z logopedą. Wczesna interwencja zawsze jest lepsza niż czekanie, które utrwala wadę.
Czytaj więcej: