Domowe elektrolity: izotonik po wysiłku i co dać dziecku przy biegunce

Elektrolity tracimy z potem i przy biegunce, ale to dwie różne sytuacje i w każdej potrzebny jest inny napój. Po dwóch godzinach wysiłku w upale dobry będzie domowy izotonik z cukru, soli i cytryny, który zrobisz w pięć minut. Dziecku z biegunką izotonik nie pomoże, bo ma prawie cztery razy więcej cukru niż płyn nawadniający, a taki nadmiar cukru może nasilić dolegliwości. Lepiej od razu podać gotowy płyn nawadniający z apteki.

Czym są elektrolity i kiedy organizm ich potrzebuje

Elektrolity to składniki mineralne, które w wodzie rozpadają się na jony: sód, potas, chlor, magnez i wapń. Najważniejsze dla nawodnienia są sód i potas, bo od nich zależy, ile wody zostaje w komórkach, a ile poza nimi. Od nich zależy też praca mięśni i układu nerwowego.

Elektrolity tracimy na dwa sposoby. Pierwszy to pot. Sportowiec ważący 70 kg po godzinie umiarkowanego wysiłku w temperaturze 25°C traci około 1,5 litra wody, czyli 2% masy ciała, a już taki ubytek pogarsza wydolność.

Drugi sposób to biegunka i wymioty, przy których organizm traci naraz wodę, sód i potas. Najbardziej narażone są wtedy małe dzieci. Europejskie wytyczne leczenia biegunki u dzieci zwracają uwagę, że nawet dwu-, trzymiesięczne niemowlę, choć rzadko choruje na tę dolegliwość, szybciej się odwadnia i częściej ma powikłania.

Domowy izotonik: przepis na napój z elektrolitami

Na litr napoju potrzebujesz:

• 1 litra wody,
• 50 g zwykłego cukru,
• 2 g soli kuchennej,
• soku z połowy cytryny, dla smaku.

Mieszaj, aż cukier i sól całkiem się rozpuszczą, a potem schłodź napój w lodówce. W upał chłodny napój łatwiej wypić, więc dobrze, żeby miał wtedy około 10–15°C.

Skąd takie proporcje w przepisie na izotonik

Rozporządzenie Komisji Europejskiej nr 432/2012 opisuje, jaki skład musi mieć napój, żeby producent mógł napisać na etykiecie, że pomaga utrzymać wytrzymałość i zwiększa wchłanianie wody podczas wysiłku. Litr takiego napoju powinien dostarczać 80–350 kcal z węglowodanów i zawierać od 460 do 1150 mg sodu. Jego osmolalność, czyli stężenie rozpuszczonych w nim cząsteczek, ma się mieścić między 200 a 330 mOsm/kg wody.

Przepis na izotonik mieści się w tych widełkach. Pięćdziesiąt gramów cukru daje około 200 kcal, a 2 g soli to około 790 mg sodu. Osmolalność takiego roztworu wychodzi z wyliczenia w okolicach 210 mOsm/kg.

Rozporządzenie wymaga też, żeby co najmniej trzy czwarte energii pochodziło z cukrów, które szybko podnoszą poziom cukru we krwi, i wymienia z nazwy glukozę oraz sacharozę, czyli zwykły cukier z cukiernicy. Dlatego w przepisie jest cukier, a nie miód.

Jak odmierzyć sól do izotonika

Sól odważ na kuchennej wadze, bo pomyłka przy soli zmienia napój bardziej niż pomyłka przy cukrze, a dwa gramy to tak mała ilość, że łyżeczką trudno je odmierzyć. Lepiej dać odrobinę za mało niż za dużo, bo według WHO napój z nadmiarem soli albo cukru wyciąga wodę z tkanek do jelita, zamiast nawadniać.

Izotonik czy woda po wysiłku: kiedy wystarczy sama woda

Zwykła woda wystarcza przy wysiłku krótszym niż 60 minut, bo uzupełnianie płynów w trakcie zazwyczaj nie jest wtedy konieczne, a przy wysiłku krótszym niż 30 minut jest bezzasadne.

Przy dłuższym wysiłku pij 400–800 ml płynów na godzinę, najlepiej takich, które zawierają glukozę i sód. Po treningu uzupełnij półtora raza tyle wody, ile ubyło. Jeśli waga pokazuje kilogram mniej niż przed wyjściem, w ciągu 2–3 godzin wypij około 1,5 litra. Woda się do tego nadaje, ale napoje z sodem i potasem nawadniają lepiej, a w tej roli dobrze sprawdza się mleko.

Domowe elektrolity na biegunkę i przy wymiotach

Przy biegunce najlepiej sprawdza się doustny płyn nawadniający, w skrócie DPN. Nie chodzi w nim o energię, tylko o wodę i sole w takich proporcjach, żeby jelito wchłonęło je mimo choroby. Światowa Organizacja Zdrowia i UNICEF zalecają płyn, którego litr zawiera 75 mmol sodu i 75 mmol glukozy. WHO podkreśla, że taki roztwór wchłania się w jelicie cienkim nawet przy obfitej biegunce.

Te 75 mmol glukozy to około 13,5 g na litr, a w domowym izotoniku jest 50 g cukru na litr. Dlatego izotonik zostaw na trening, a przy biegunce po niego nie sięgaj. WHO wymienia napoje słodzone cukrem wśród płynów, których przy biegunce trzeba unikać, bo mogą ją nasilić i doprowadzić do hipernatremii, czyli nadmiaru sodu we krwi. Na tej liście są napoje gazowane, soki z kartonu i słodzona herbata. Wytyczne europejskich pediatrów mówią to samo krócej: napojów z dużą zawartością cukru nie należy stosować.

Domowy płyn z solą i cukrem według WHO

WHO opisuje też płyn, który da się zrobić w kuchni: 3 g soli kuchennej i 18 g cukru na litr wody. Organizacja pisze wprost, że taki roztwór działa, ale mimo to go ogólnie nie zaleca, bo przepis łatwo zapomnieć, składników może zabraknąć, a choremu można podać za mało płynu.

Z płynów, które i tak zawierają sól, WHO wymienia osoloną zupę warzywną albo rosół i osoloną wodę po gotowaniu ryżu. Bez soli nadają się zwykła woda, słaba niesłodzona herbata i świeży sok owocowy bez dodatku cukru. Dziecku, a zwłaszcza niemowlęciu, pediatrzy zalecają po prostu gotowy płyn z apteki.

Domowe elektrolity dla dzieci: dlaczego pediatrzy wolą płyn z apteki

Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) w wytycznych z 2014 roku zaleca jako leczenie pierwszego wyboru przy ostrej biegunce doustny płyn nawadniający o obniżonej osmolarności, z 50–60 mmol sodu na litr. Autorzy radzą też, żeby rodzice mieli taki płyn w domowej apteczce i podawali go od pierwszych objawów, bo zmniejsza to ryzyko powikłań i potrzebę wizyty u lekarza.

Większość preparatów DPN kupisz w aptece bez recepty i możesz je podać dziecku w każdym wieku, także niemowlęciu. Saszetkę rozpuść dokładnie w takiej ilości wody, jaką podaje producent, bo od tego zależy stężenie sodu.

Ile płynu podać dziecku z biegunką i jak

Dziecko poniżej 2. roku życia powinno wypić co najmniej 50–100 ml po każdym luźnym stolcu, a kilkulatek 100–200 ml.

Tyle płynu naraz chore dziecko zwykle nie wypije, zwłaszcza gdy wymiotuje. WHO radzi, żeby dzieciom do 2 lat podawać łyżeczkę płynu co 1–2 minuty, a starszym dawać pić małymi łykami z kubka. Niemowlęciu możesz podać płyn strzykawką bez igły albo zakraplaczem. Butelki ze smoczkiem WHO odradza. Wymioty często zdarzają się w pierwszej godzinie czy dwóch, szczególnie gdy dziecko pije za szybko, ale według WHO rzadko przeszkadzają w nawodnieniu, bo większość płynu i tak się wchłania.

Karmienia nie przerywaj. Dziecko karmione piersią ssie dalej, a reszta jadłospisu zostaje taka sama jak przed chorobą, łącznie z mlekiem. ESPGHAN nie zaleca diety z samego chleba, sucharów, ryżu i jabłek, bo nikt jej nie przebadał.

Kiedy z biegunką dziecka iść do lekarza

W trakcie biegunki obserwuj dziecko i idź do lekarza, gdy pojawią się objawy odwodnienia, czyli:

• mniej moczu niż zwykle,
• płacz bez łez,
• suchy język,
• zapadnięte ciemiączko,
• zmiana zachowania dziecka.

Z dzieckiem trzeba też iść do lekarza, gdy intensywnie wymiotuje, oddaje bardzo liczne, obfite stolce albo stolce z krwią, ma wysoką gorączkę lub odmawia jedzenia i picia. Niemowlę w pierwszych miesiącach życia lepiej pokazać lekarzowi wcześniej niż starsze dziecko, bo według ESPGHAN jest bardziej narażone na odwodnienie i powikłania.

Elektrolity dla zwierząt: kury i przepiórki

Elektrolity podaje się też zwierzętom, na przykład kurom i przepiórkom w upały, ale roztwór dla ptaków ma inne składniki niż izotonik dla ludzi: oprócz cukru i soli dodaje się do niego sodę oczyszczoną. Jak go zrobić i kiedy podawać, opisuje artykuł o elektrolitach dla kur, przepiórek i piskląt.

Najczęściej zadawane pytania o domowe elektrolity

Źródła

1. Gieruszczak-Białek, D. (2014, 10 czerwca). Jak się leczy biegunkę u niemowląt i małych dzieci? mp.pl. https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/lista/102811,jak-sie-leczy-biegunke-u-niemowlat-i-malych-dzieci
2. Guarino, A. i in. (2014). European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Pediatric Infectious Diseases evidence-based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: Update 2014. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 59(1), 132–152. https://doi.org/10.1097/MPG.0000000000000375
3. Parol, D. (2018, 23 grudnia). Nawodnienie w diecie sportowca. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/nawodnienie-w-diecie-sportowca/
4. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci. (2012). Wersja skonsolidowana z 17 maja 2021. EUR-Lex. Pobrano 23 września 2026 z https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:02012R0432-20210517
5. World Health Organization. (2005). The treatment of diarrhoea: A manual for physicians and other senior health workers (4. wyd. popr.). WHO.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani farmaceutą.

Czytaj więcej:

• Podróż samolotem z dzieckiem: przepisy, praktyczne porady i co naprawdę zabrać
• Jak dbać o układ pokarmowy dziecka od najmłodszych lat?
• Jak zrobić elektrolity dla kur, przepiórek i piskląt