Zaburzenie koordynacji ruchowej, które potocznie nazywa się dyspraksją, a w medycynie DCD, ma według najczęściej cytowanych szacunków 5–6% dzieci, czyli w klasie liczącej 25 osób statystycznie jedno albo dwoje. Szacunki w literaturze wahają się jednak od 2% do 20%. Takie dziecko słabo radzi sobie z ruchami wymagającymi precyzji, na przykład z pisaniem, ubieraniem się czy łapaniem piłki, i nie tłumaczy tego ani niepełnosprawność intelektualna, ani wada wzroku, ani choroba neurologiczna.
Dyspraksja nie wynika z braku chęci ani z błędów wychowawczych. To odrębne zaburzenie neurorozwojowe, które widać zwykle już we wczesnych latach, a rozpoznać je może lekarz lub zespół specjalistów. Postępy przynosi ćwiczenie konkretnych czynności: w badaniach terapie tego typu dawały duże efekty.
Dyspraksja czy DCD: jak nazywa się to zaburzenie
W medycynie używa się nazwy rozwojowe zaburzenie koordynacji (ang. developmental coordination disorder, DCD), a „dyspraksja” jest nazwą potoczną, której międzynarodowe zalecenia nie rekomendują. Klasyfikacja DSM-5 używa nazwy DCD, a klasyfikacja ICD-10 opisuje to samo zaburzenie jako specyficzne zaburzenie rozwoju funkcji motorycznych.
Zalecenia opracowane przez międzynarodowych ekspertów pod egidą Europejskiej Akademii Niepełnosprawności Dziecięcej stwierdzają, że dyspraksja nie stała się odrębnym rozpoznaniem ani podtypem DCD. Część organizacji używa tego słowa szerzej, razem z trudnościami niezwiązanymi z ruchem. Dlatego w opisach, które czytasz, to samo słowo może znaczyć coś innego. W tym artykule używam obu nazw: dyspraksja jest słowem znanym z codziennej rozmowy, a DCD nazwą, którą posługują się lekarze.
Objawy dyspraksji u dziecka
Dziecko z dyspraksją ma umiejętności ruchowe wyraźnie poniżej oczekiwań dla wieku, mimo że miało okazję się ich uczyć, i przeszkadza mu to w codziennych czynnościach, nauce lub zabawie. Rozpoznanie opiera się na czterech kryteriach, które międzynarodowe zalecenia z 2019 roku przejmują z klasyfikacji DSM-5 z niewielkimi zmianami:
- umiejętności ruchowe są znacznie poniżej poziomu typowego dla wieku, mimo okazji do nauki,
- trudności istotnie przeszkadzają w codziennych czynnościach, w nauce, a także w zabawie,
- nie tłumaczy ich lepiej inna choroba, zaburzenie rozwoju, czynnik psychologiczny albo społeczny, na przykład niepełnosprawność intelektualna, wada wzroku czy choroba neurologiczna wpływająca na ruch,
- zaczęły się w dzieciństwie, choć nie zawsze zauważa się je od razu, bywa że dopiero w wieku dorastania lub dorosłości.
W praktyce dotyczy to czynności takich jak ubieranie się i rozbieranie, rysowanie, zabawa, rzucanie i łapanie piłki oraz sporty zespołowe. Dzieci z DCD rzadziej uprawiają sport, zwłaszcza zespołowy.
Najbardziej widocznym problemem bywa pismo. Zwykle jest wolne, niedokładne albo nieczytelne, a wiele dzieci trafia na terapię właśnie z powodu pisania. Podobnie wygląda pismo przy dysgrafii, dlatego to, czy za trudnościami stoi szersze zaburzenie koordynacji, ocenia dopiero badanie.
Przyczyny dyspraksji
Dokładna przyczyna DCD nie jest znana. Nie wiadomo, co sprawia, że część dzieci gorzej koordynuje ruchy, mimo że ich rozwój intelektualny i wzrok są prawidłowe, i nie ma jednego wyjaśnienia, które potwierdziłyby badania. Naukowcy sprawdzają kilka hipotez, ale żadna nie jest rozstrzygnięta. DCD występuje we wszystkich kulturach, rasach i środowiskach społecznych, więc nie wynika z tego, jak dziecko jest wychowywane ani w jakich warunkach żyje.
Badania pokazują, że u osób z DCD częste są też trudności z funkcjami wykonawczymi, czyli z planowaniem i organizacją działań, które utrzymują się do wczesnej dorosłości. Ruch nie jest więc jedynym obszarem, w którym DCD się przejawia.
Rozpoznanie dyspraksji
Od jakiego wieku można rozpoznać dyspraksję
Formalne rozpoznanie przed ukończeniem 5. roku życia stawia się tylko w ciężkich przypadkach. Część małych dzieci nadrabia opóźnienia sama, a ich współpraca podczas badań ruchowych bywa zmienna, więc wynik testu jest niepewny. Przy ciężkich zaburzeniach rozpoznanie powinno opierać się na co najmniej dwóch badaniach ruchowych wykonanych w odstępie minimum trzech miesięcy.
U młodszych dzieci nie trzeba jednak czekać z pomocą. W zależności od nasilenia zaleca się terapię, możliwości uczenia się ruchu w mniej formalnych warunkach albo poradę z nadzorem specjalisty.
Kto rozpoznaje dyspraksję i jak wygląda diagnoza
Rozpoznanie stawia lekarz albo zespół specjalistów, który jest odpowiednio wykwalifikowany do oceny według kryteriów. Zalecenia każą zacząć od dokładnego wywiadu, potem przeprowadzić obserwację i badanie, a informacje o dziecku zebrać z kilku źródeł: od rodziców, nauczycieli i innych specjalistów. Wykonuje się też standaryzowany test ruchowy. Oceniana jest sprawność pisania, bo często jest zaburzona.
Najczęściej stosowanym testem jest MABC-2, który sprawdza sprawność rąk, celowanie i łapanie oraz równowagę. Dobrym początkiem jest rozmowa z pediatrą, który może skierować dziecko dalej.
Dyspraksja a autyzm, ADHD i dysleksja
Dyspraksja nie jest autyzmem, ale może występować razem z nim i z innymi zaburzeniami rozwoju. Najczęściej współwystępuje z ADHD: w próbach klinicznych odsetek wynosi 50% lub więcej, a w badaniach populacyjnych mniej więcej połowa dzieci z DCD ma też ADHD. Często towarzyszą jej specyficzne zaburzenia językowe, trudności w uczeniu się, w tym w czytaniu i matematyce, oraz dysleksja.
Autyzm stwierdzono u 10 z 122 dzieci z ciężkim DCD i u 9 z 222 z umiarkowanym, więc ponad 90% dzieci z DCD nie ma autyzmu. W drugą stronę zależność jest silniejsza: 79% dzieci z autyzmem miało zaburzenia ruchowe zgodne z DCD.
Terapia i rokowanie
Terapia dyspraksji: co działa, a co nie ma potwierdzenia
Najlepiej udokumentowana jest terapia, w której dziecko ćwiczy konkretne czynności, które ma opanować, na przykład pisanie, łapanie piłki czy ubieranie się. Zalecenia dają takim metodom najwyższą ocenę dowodów i mówią, że dziecko z rozpoznaniem DCD powinno być taką terapią objęte, jeśli są wskazania.
Dobra terapia ma jasne cechy. Cele ustala się razem z dzieckiem i rodziną, dotyczą konkretnych czynności i funkcjonowania na co dzień, a nie osiągnięcia normy, a rodzice towarzyszą w terapii, żeby nowe umiejętności działały też w domu. Takie ćwiczenia dają w badaniach wyraźną poprawę: dzieci po terapii radziły sobie z ćwiczonymi czynnościami znacznie lepiej niż dzieci bez niej. Efekt był jednak różny u różnych dzieci i przy różnych metodach, dlatego warto pytać terapeutę, jak mierzy postępy. Pierwsze efekty bywały widoczne już po mniej więcej dziesięciu spotkaniach.
Terapia integracji sensorycznej nie ma potwierdzonej skuteczności w DCD. Zalecenia z 2019 roku uznają dowody za niejednoznaczne i nie rekomendują jej, podobnie jak treningu wrażliwości kinestetycznej. Inne popularne metody, takie jak Brain Gym, nie były systematycznie badane. Brak dowodów skuteczności to nie dowód szkodliwości, ale przy ograniczonym czasie i pieniądzach lepiej wybrać metodę, której działanie wykazano.
Przy trudnościach z pismem zaleca się ćwiczenie samego pisania, z samodzielną oceną własnej pracy przez dziecko, oraz naukę pisania na klawiaturze od wczesnego wieku, żeby czytelność prac nie ograniczała ocen.
Dzieci z DCD mniej się ruszają, a mniejsza aktywność wiąże się u nich z niższym poczuciem własnej skuteczności i niższą satysfakcją z życia. Zalecenia każą więc oceniać, jak dziecko widzi siebie, i uwzględniać to w terapii.
Czy dyspraksja mija i czy występuje u dorosłych
Dyspraksja często nie mija całkowicie: w wielu przypadkach utrzymuje się do wieku dorastania, a 50–70% dzieci nadal ma trudności ruchowe. Z badań nad dorosłymi wynika, że problemy dotyczą między innymi pisania ręcznego, łapania piłki, sportu i jazdy samochodem.
U dorosłych dochodzą też trudności z organizacją życia codziennego: planowaniem, zarządzaniem pieniędzmi i znajdowaniem własnych rzeczy. Gdy w początkach dorosłości takich zadań przybywa, trudności mogą poważnie utrudniać samodzielne życie, a sami zainteresowani wskazują je jako szczególny problem.
Najczęściej zadawane pytania o dyspraksję
Jakie są objawy dyspraksji?
Dziecko ma umiejętności ruchowe wyraźnie poniżej oczekiwań dla wieku, choć miało okazję się ich uczyć, a trudności przeszkadzają mu w codziennych czynnościach, w nauce lub zabawie. Najczęściej widać to przy pisaniu, ubieraniu się, rysowaniu i łapaniu piłki. Objawy zaczynają się w dzieciństwie i nie tłumaczy ich lepiej niepełnosprawność intelektualna, wada wzroku ani choroba neurologiczna.
Czy dyspraksja to to samo co DCD?
W praktyce tak, ale lekarze używają nazwy DCD, czyli rozwojowe zaburzenie koordynacji. Międzynarodowe zalecenia nie rekomendują słowa „dyspraksja”, bo nie stało się ono odrębnym rozpoznaniem, a niektóre organizacje używają go szerzej, razem z trudnościami niezwiązanymi z ruchem.
Czy dyspraksja to autyzm?
Nie, to odrębne zaburzenie, choć oba mogą występować razem. Ponad 90% dzieci z DCD nie ma autyzmu. W drugą stronę zależność jest silniejsza: 79% dzieci z autyzmem miało zaburzenia ruchowe zgodne z DCD.
Czy dyspraksja jest uleczalna?
Często nie znika całkowicie, bo 50–70% dzieci nadal ma trudności ruchowe w wieku dorastania. Ćwiczenie konkretnych czynności, które dziecko ma opanować, przynosi jednak duże postępy, a efekty bywają widoczne już po około dziesięciu spotkaniach.
Od jakiego wieku można zdiagnozować dyspraksję?
Formalne rozpoznanie przed ukończeniem 5. roku życia stawia się tylko w ciężkich przypadkach, na podstawie co najmniej dwóch badań ruchowych w odstępie minimum trzech miesięcy. U młodszych dzieci zaleca się obserwację i wsparcie, bo część dzieci nadrabia opóźnienia sama.
Czy dyspraksja występuje u dorosłych?
Tak, u wielu osób DCD utrzymuje się w dorosłości. Mają one trudności z pisaniem ręcznym, łapaniem piłki, sportem, jazdą samochodem oraz z planowaniem, zarządzaniem pieniędzmi i znajdowaniem rzeczy.
Czy terapia integracji sensorycznej pomaga przy dyspraksji?
Nie ma na to potwierdzenia. Zalecenia z 2019 roku uznają dowody skuteczności terapii integracji sensorycznej w DCD za niejednoznaczne i nie rekomendują jej. Najlepiej udokumentowane są metody, w których dziecko ćwiczy konkretne czynności.
Źródła
- Blank, R., Barnett, A. L., Cairney, J., Green, D., Kirby, A., Polatajko, H., Rosenblum, S., Smits-Engelsman, B., Sugden, D., Wilson, P., Vinçon, S. (2019). International clinical practice recommendations on the definition, diagnosis, assessment, intervention, and psychosocial aspects of developmental coordination disorder. Developmental Medicine and Child Neurology, 61(3), 242–285. https://doi.org/10.1111/dmcn.14132
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Rozpoznanie dyspraksji stawia lekarz lub zespół specjalistów.
Czytaj więcej: